خبرگزاری مهر-گروه دین، حوزه و اندیشه: توجه دوباره به نهجالبلاغه همزمان با آغاز نهضت اسلامی در اوایل دهه چهل شمسی است و متفکران انقلاب اسلامی به این کتاب شریف و مفاهیم آن توجه ویژه ای داشتند. اهتمام به این کتاب شریف را میتوان در سخنرانیهای حضرت آیت الله خامنهای در کنگره نهجالبلاغه که نخستین بار در بهار ۱۳۶۰ ایراد شد، مشاهده کرد: ما امروز در دنیای اسلام - که درک و دریافت و بینش اسلامی در آن گاهی با فاصلههایی به اندازهی فاصلهی ایمان و کفر از هم دور هستند - با واقعیتی مواجه هستیم. امروز آشکارترین و روشنترین حقایق اسلامی به وسیلهی بعضی از مدعیان اسلام در کشورهای اسلامی نادیده گرفته میشود. امروز همان روزی است که شعارها یکسان است اما جهتگیریها به شدت مغایر یکدیگر است، امروز شرایطی مشابه شرایط دوران حکومت امیرالمؤمنین است، پس روزگار نهجالبلاغه است.
در روزهای ماه مبارک رمضان که در مهمانی خدا شرکت میکنیم و در طرح قرآنی «زندگی با آیه ها» هر روز با یک آیه از قرآن کریم مأنوس هستیم، پسندیده است که آیه روز را از منظر امیرالمومنین علی علیه السلام و کتاب شریف نهجالبلاغه نیز بررسی کنیم.
آیه ۲۳ سوره مبارکه شوری که به «آیه مودت» شهرت یافته است، یکی از کلیدیترین گلوگاههای فهم ساختار اجتماعی و هدایتی اسلام است: «قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَیٰ». این فرمان الهی، اجر رسالت پیامبر اکرم (ص) را نه در امور مادی، بلکه در محبتی آگاهانه و جهتدار نسبت به اهلبیت (ع) قرار داده است. اما از منظر جامعهشناسی دینی، این مودت صرفاً یک احساس درونی یا پیوند عاطفی نیست؛ بلکه یک راهبرد اجتماعی برای حفظ انسجام امت و استمرار عدالت است. نهجالبلاغه به عنوان تالی قرآن و تبیینگر سیره عملی حاکمیت الهی، جامعترین منبع برای درک چگونگی تبدیل این «مودت» به یک «نظام فرهنگی و اجتماعی» است. حضرت علی (ع) در لابلای خطبهها و نامههای خود، نشان میدهند که چگونه پیوند با عترت، ستون خیمه جامعه اسلامی و مانع از فروپاشی اخلاقی و ساختاری آن میشود.
در نگاه نهجالبلاغه، جامعهای که از محوریت «قربی» و اهلبیت فاصله بگیرد، دچار تشتت و سرگردانی میشود. امام در خطبه ۸۷، سیمای انسانی را ترسیم میکند که محبوبترین بنده نزد خداست و سپس به نقش عترت در هدایت جامعه اشاره مینماید. ایشان اهلبیت را «ثقلین» و «کشتی نجات» معرفی میکند. از منظر اجتماعی، آیه مودت در پی ایجاد یک مرکز ثقل برای وفاق ملی و فراملی است. امیرالمؤمنین (ع) در خطبههای متعددی هشدار میدهند که رها کردن این پیوند، به معنای بازگشت به عصر جاهلیت و تفرقه است. مودت در اینجا به معنای التزام به الگوهایی است که عدالت را در رگهای جامعه تزریق میکنند. وقتی قرآن بر محبت ذویالقربی تأکید میورزد، در واقع در حال معرفی «مرجعیت فکری و مدیریتی» است. نهجالبلاغه این مرجعیت را از حالت انتزاعی خارج کرده و در قالب عدالتخواهی علوی تجسم میبخشد. اگر مودت نباشد، پیوندهای اجتماعی بر پایه منافع شخصی و قبیلهای شکل میگیرد، اما با وجود مودت فیالقربی، معیار پیوندها، ارزشهای الهی و انسانی است که در سیره معصومین تجلی یافته است.
عدالت؛ میوه اجتماعی محبت اهلبیت
یکی از پیوندهای عمیق میان آیه مودت و نهجالبلاغه، مسئله «عدالت» است. آیه شوری از ما میخواهد به کسانی دل ببندیم که خود مظهر عدلاند. امام علی (ع) در نامه به مالک اشتر و دیگر کارگزاران، مدام بر این نکته تأکید دارند که زمامدار باید از سنخ همان «قربی» باشد که دغدغهای جز توده مردم و اجرای حکم خدا ندارد. از نظر فرهنگی، مودت نسبت به خاندان پیامبر، فرهنگ «ایثار» را جایگزین فرهنگ «استثمار» میکند. در نهجالبلاغه، بارها بر این نکته تأکید شده است که اهلبیت مایه امنیت امت هستند (هُم مَوضعُ سِرّهِ و لَجأُ اَمرِهِ). این پناهگاه بودن، یک نقش اجتماعی است. جامعهای که به لحاظ عاطفی و فکری به این کانون متصل باشد، در برابر تکانههای فرهنگی و تهاجمات بیگانگان مصون میماند. در واقع، مودتِ درخواستی در سوره شوری، یک «سپر فرهنگی» برای حفاظت از هویت اسلامی است که نهجالبلاغه جزئیات و چگونگی عملکرد این سپر را در برابر نفاق و انحراف تبیین کرده است.
بخش مهمی از معارف نهجالبلاغه که با روح آیه مودت همسو است، به مبحث «انسانسازی» برمیگردد. مودت یعنی همسو شدن با محبوب. وقتی محبوب، علی (ع) و خاندان او باشند، الگوی فرهنگی جامعه به سمت زهد، شجاعت و صداقت حرکت میکند. امام در خطبه همام (متقین)، ویژگیهای کسانی را برمیشمارد که در مسیر این مودت گام برداشتهاند. از منظر اجتماعی، اگر آیه مودت به درستی در جامعه اجرا شود، خروجی آن شهروندانی مسئولیتپذیر، ظلمستیز و مهربان خواهد بود. حضرت در نهجالبلاغه میفرمایند: «ما را بر شما حقی است و شما را بر ما حقی». این حقوق متقابل، تبلور همان مودتی است که در آیه ۲۳ شوری ریشه دارد. مودت در اینجا یک جاده دوطرفه است؛ امام با تمام وجود به مردم عشق میورزد و برای رفاه و هدایت آنها جانفشانی میکند و مردم نیز با مودت و اطاعت خود، نظام سیاسی و اجتماعی را استحکام میبخشند.
نهجالبلاغه تنها کتاب فضایل نیست، بلکه کتاب آسیبشناسی جامعه نیز هست. امام علی (ع) در بسیاری از خطبهها (مانند خطبه شقشقیه یا خطبه قاصعه) به تحلیل این موضوع میپردازند که چرا جامعه از مسیر اصلی منحرف شد. ریشه این انحراف، فراموش کردن یا تحریف مفهوم «مودت فیالقربی» بود. وقتی جایگاه قربی در حد یک پیوند خویشاوندیِ صرف تنزل یافت و جنبه هدایتی و حاکمیتی آن نادیده گرفته شد، عدالت ذبح گردید. از دیدگاه اجتماعی، نادیده گرفتن آیه مودت به معنای گسست بین «رهبری الهی» و «بدنه جامعه» است. نهجالبلاغه به ما میآموزد که هرگاه مردم از این پیوند گسستند، دچار حاکمان جائر و سرنوشتی محتوم به ذلت شدند. لذا، تأکید بر مودت در سوره شوری، در واقع یک «هشدار پیشگیرانه» برای جلوگیری از فروپاشی تمدن اسلامی است که امام علی (ع) تلخیهای این تجربه تاریخی را در کلام خود به تصویر کشیده است.
در نهایت، با استناد به متون نهجالبلاغه و پیوند آن با آیه ۲۳ سوره شوری، میتوان دریافت که «مودت فیالقربی» فراتر از یک توصیه اخلاقی، یک «نظریه جامع اجتماعی» است. این آیه به دنبال ایجاد جامعهای است که در آن «محبت» موتور محرک «عدالت» و «امامت» ضامن «وحدت» باشد. نهجالبلاغه به عنوان شرح عملی این آیه، نشان میدهد که چگونه میتوان با تمسک به سیره اهلبیت، فرهنگی بنا نهاد که در آن کرامت انسانی حفظ شده و ساختارهای اجتماعی بر مدار حق بچرخند. امروزه نیز برای بازسازی هویت فرهنگی و حل بحرانهای اجتماعی، بازگشت به این الگوی پیوند میان امت و امامت – که در مودت تجلی مییابد – تنها راه نجات و استمرار مسیر نبوی است. این گزارش بر مبنای منابع اصیل اسلامی تأکید دارد که نهجالبلاغه، تبلور عینیِ همان اجری است که پیامبر برای رسالت خود خواست؛ اجری که سود آن (چنانکه در آیات دیگر آمده: ما سألتکم من اجر فهو لکم) مستقیماً به خود جامعه بشری برمیگردد.
نظر شما